Dok se penjem uz kaldrmu ohridskog Starog grada, ostavljajući iza sebe turističku gužvu sa pristaništa, ulica Nada Fileva donosi potpuno drugačiju sliku Ohrida. Između gusto zbijenih kuća, pažnju mi privlači monumentalni, ali potpuno zapušteni objekat koji odmah odskače od ostatka ambijenta. To je zgrada nekadašnje osnovne škole "Sveti Sava", objekat koji danas savršeno oslikava spoj bogate istorije i savremene balkanske tranzicije.
Osnovna škola Sveti Sava zauzima istaknuto mesto u starom gradskom jezgru, u kompleksu Mesokastro, na dominantnoj visoravni na ohridskom brdu Deboj. Nalazi se u neposrednoj blizini brojnih, značajnih kulturno-istorijskih spomenika, crkve Svete Bogorodice Perivlepte, Svetog Dimitrija, Svetog Konstantina i Jelene, Svetih Vrača, Svete Bogorodice Čelnice, u duhovnom prostoru sa drevnom graditeljskom tradicijom.
Zgrada je podignuta na samom kraju otomanske vladavine, u periodu od 1898. do 1899. godine. Finansiranje i izgradnju vodilo je beogradsko Društvo "Sveti Sava", uz direktnu finansijsku podršku Kraljevine Srbije i dela lokalnog stanovništva. Za to vreme, objekat je predstavljao ozbiljan arhitektonski iskorak za Ohrid - projektovan je u neoklasičnom stilu sa elementima baroka, u renesansnom maniru.
Zgrada je izvedena kao masivna konstrukcija raspoređena na tri nivoa: delimični podrum, prizemlje i sprat. Građevinski materijali i arhitektonska rešenja prate visoke standarde tog doba. Najniži deo objekta građen je od čvrstog kamena sa izrazito vidljivim, naglašenim fugama. Zidovi prizemlja i sprata su izgrađeni od pune cigle, dok je međuspratna konstrukcija između nivoa bila je drvena. Krovna konstrukcija je takođe drvena i izvedena je kao četvorovodna, originalno pokrivena daščanom oplatom i tradicionalnim starim ćeramidama.
Što se fasade tiče, prednja strana zgrade ima stroge geometrijske oblike sa bogatom dekoracijom. Prozori su ukrašeni profilisanim vencima, frizovima i prepoznatljivim trougaonim timpanonima (ukrasnim poljima iznad prozora). U unutrašnjosti zgrade nalazile su se prostrane prosvetne prostorije - učionice sa visokim plafonima koje su omogućavale optimalno prirodno osvetljenje, zbornica za učitelje, administrativni prostor i pomoćne prostorije u podrumskom delu objekta.
Škola je sa prekidima tokom ratova radila skoro osam decenija. U periodu socijalističke Jugoslavije funkcionisala je kao područno odeljenje centralne ohridske škole "Sveti Kliment Ohridski", gde su niže razrede završavale generacije ohridskih meštana.
Učionice su opustele krajem sedamdesetih godina 20. veka, kada je odlukom Skupštine opštine Ohrid škola zatvorena, a đaci premešteni u nove objekte van starog jezgra. Nakon toga počinje tužna faza u istoriji ovog zdanja. Kroz procese privatizacije i kompenzacije dugova između lokalne samouprave i privrede, pre nešto više od dvadeset godina zgrada prelazi u vlasništvo građevinske kompanije GP "Granit" AD Skoplje.
Današnja situacija na terenu je klasičan primer pravne pat-pozicije. Zgrada je proglašena za kulturno nasleđe od posebenog značaja i nalazi se u zoni pod zaštitom UNESCO-a, što znači da vlasnik ne sme da je sruši niti da na tom placu zida profitabilniji komercijalni objekat.
Sa druge strane, kompanija "Granit" decenijama ne ulaže u obnovu, pa zgrada prolazi kroz proces takozvane "tihe degradacije" - drveni krov je propao, unutrašnje drvene međuspratne konstrukcije su se srušile, a prostorije su zarasle u korov dok se čeka da se spoljni zidovi od cigle i kamena sruše sami od sebe pod uticajem vremena.
Najznačajnija brana potpunom brisanju ovog objekta sa mape grada je ekološko-građanska inicijativa "Ohrid SOS". Ova nezavisna i nestranačka inicijativa okuplja lokalne stručnjake, arhitekte i aktiviste koji su se prvobitno organizovali oko zaštite Ohridskog jezera, no u međuvremenu su preuzeli ulogu glavnog korektora urbanističkog haosa u gradu.
Ovo nije pitanje privatnog vlasništva, već nepoštovanja Zakona o zaštiti kulturnog nasleđa koji jasno obavezuje vlasnika da objekat drži u autentičnom i stabilnom stanju" - upozoravaju aktivisti. Oni drže ovu temu u fokusu javnosti kroz stalne pritiske na rukovodstvo građevinske firme, ali i kroz apel državnim institucijama, pre svih ohridskom Zavodu za zaštitu spomenika i Muzeja, koji svesno ignoriše propadanje škole i ne primenjuju kaznene odredbe zakona.
Nastavljam dalje uzbrdo prema Samuilovoj tvrđavi. Pogled unazad na ogoljene zidove škole "Sveti Sava" ostavlja utisak hroničnog problema sa kojim se Ohrid danas bori - kako balansirati između privatnog kapitala i očuvanja istorije koja je ovaj grad i stavila na mapu sveta.
Odluka sultana Abdul Hamida II (sina Abdul Medžida I, 34. sultan Osmanskog carstva i poslednji apsolutistički vladar koji je imao stvarnu vlast. Vladao je od 1876. do 1909. godine) iz 1896. godine predstavlja prekretnicu za srpski narod u Osmanskom carstvu. Donošenjem sultanskog dekreta (iradeta), Srbi su na prostorima Kosovskog i Bitoljskog vilajeta, koji su obuhvatali teritoriju današnje Republike Severne Makedonije, formalno priznati kao poseban narod sa pravom na legalno otvaranje crkava i škola na srpskom jeziku. Osmanske vlasti su ovom odlukom želele da naprave političku protivtežu sve jačem bugarskom revolucionarnom pokretu, što je srpska diplomatija vešto iskoristila.
Do tada ilegalne škole dobijaju legitimitet, a uz podršku Kraljevine Srbije i Društva "Sveti Sava" počinje ubrzana gradnja i širenje obrazovne mreže u gradovima i selima:
U Skoplju kao Kulturnom središtu radi čuvena Skopljanska srpska gimnazija, Srpska ženska gimnazija i Učiteljska škola.
U Bitolju, kao centru vilajeta radi Srpska gimnazija (osnovana 1897), koja je školovala kadar za južne krajeve.
Kumanovo, Tetovo, Gostivar, Veles i Prilep otvaraju se i proširuju muške i ženske četvororazredne osnovne škole.
Zahvaljujući ovoj sultanskoj odluci, srpski prosvetni sistem je do 1912. godine na ovom prostoru brojao preko 300 osnovnih i nekoliko srednjih škola, čime je u potpunosti transformisana kulturna slika regiona.
Izvori: